انواع تعقل‏

فلاسفه گفته‌اند: عقل داراي سه نوع است:
  1. عقل بالقوه: در اين مرحله عقل به هيچ شکل خودش را بالفعل تعقل نمي‌کند، و معقولات ديگر را نيز بالفعل ادراک نمي‌کند. زيرا فاقد هر گونه معقولي مي‌باشد.
  2. عقل تفصيلي: عقل يک معقول و يا معقولهاي فراواني را بالفعل ادراک کند، به گونه‌اي که هر يک جدا از ديگري بوده و ترتيب ميان آنها محفوظ باشد.
  3.  عقل اجمالي: عقل معقولهاي فراواني را تعقل نمايد اما بدون آنکه ميان آنها تفکيک برقرار باشد در اين مرحله عقل يک وجود بسيط و اجمالي دارد که مشتمل بر همه تفاصيل مي‌باشد. مثلاً هنگامي که کسي چند مساله را براي شما مطرح مي‌کند و شما پاسخ همه را مي‌دانيد وجواب آنها در ذهنتان حاضر مي‌گردد در نخستين لحظه‌اي که شروع مي‌کنيد به پاسخ دادن نسبت به همه آن مسائل علم يقيني و بالفعل داريد اما هيچ تفکيک و تفصيلي ميان آن پاسخها وجود ندارد تفکيک اين پاسخها و تفصيل ميان آنها هنگامي صورت مي‌پذيرد که يکايک آن مسائل را جداگانه پاسخ مي‌دهيد. گويا علم بسيطي که از آغاز واجد آن هستيد چشمه‌اي است که مي‌جوشد و پاسخ‌هاي تفصيلي از آن جاري مي‌گردد.
نکته: تقسيمي که فلاسفه بيان کرده‌اند در مورد علم حصولي است اما دانستيم که همه علوم حصولي به علوم حضوري مي‌انجامد و از اين رو لازم است تقسيم ياد شده را به گونه‌اي در نظر گرفت که بر علم حضوري منطبق گردد:
موجود مجرد عقلي يا نزد مدرک حضور دارد و يا آنکه حضور ندارد. اگر حضور نداشته باشد، مدرک «عقل بالقوه» خواهد بود؛ و اگر حضور داشته باشد يا با وجود تفصيلي اش حضور دارد و يا با وجود اجمالي اش. در صورت نخست مدرک «عقل تفصيلي» است و در صورت دوم مدرک «عقل اجمالي» خواهد بود.[1]
 
 

[1] نکات: معقول در علم حصولي در واقع يک موجود مجرد عقلي است که با وجود خارجي خود نزد مدرک در حال تعقل حضور مي‌يابد.
هر موجود ممکني دو نحوه وجود دارد: يکي وجود تفصيلي که همان وجود خاص آن مي‌باشد و دوم وجود اجمالي، که همان وجود منطوي در وجود علتش است؛ چرا که هر معلولي پيش از وجود خاص به خود بوجود علتش موجود مي‌باشد. وجود علت وجودي است که در عين بساطت مراتب مادون را در بردارد. بنابراين، هر عقلي دو نوع وجود دارد: يکي وجود تفصيلي که همان وجود خاص به آن است؛ و ديگري وجود اجمالي که وجود منطوي در عقول فوق آن است. مثلا عقل اول با همان وجود بسيط خود، جامع همه عقول مادون خودش مي‌باشد؛ و عقول مادون همگي موجود به يک وجود بسيط اجمالي هستند که همان وجود عقل اول است.

چاپایمیل