مراتب عقل‏

فلاسفه گفته‌اند: عقل چهار مرتبه دارد:
1- عقل هيولاني: مرحله‌اي که هنوز هيچ نقشي در نفس مرتسم نگشته است و نفس از همه معقولات خالي مي‌باشد.[1]
  1. عقل بالملکه: مرحله‌اي که نفس، بديهيات را اعم از تصورات و تصديقات تعقل مي‌کند.
اين مرحله نخستين مرحله‌اي است که عقل در آن به فعليت مي‌رسد زيرا علوم بديهي پيش از ساير دانشها براي نفس حاصل ميگردد و علوم نظري متوقف بر آنها مي‌باشند.
عقل بالملکه مرحله‌اي است که نفس از مرتبه عقل هيولاني گذشته، و از قابليت و استعداد محض بيرون آمده است و با دريافت معقولات بديهي آماده است که معقولات نظري را از راه فکر تحصيل کند. اين مرتبه از نفس را از اين رو عقل بالملکه مي‌گويند که معقولات بديهي حاصل گشته و استعداد انتقال از آنها به معقولات نظري در نفس ملکه شده است.
3- عقل بالفعل: مرتبه‌اي که نفس، دانشهاي نظري را با استنتاج از علوم بديهي بدست مي‌آورد و تعقل مي‌کند. (اين مرتبه از عقل نظري را از آن جهت عقل بالفعل ناميده‌اند که معقولات نظري بالفعل در آن موجود است، و نيازي به اکتساب جديد آنها نيست. در حقيقت مي‌توان گفت: عقل بالفعل استعداد حاضر کردن معقولات نظري است پس از حصول آن معقولات).
  1. عقل مستفاد: و آن مرتبه‌اي که نفس تمام معقولات بديهي و نظري را که بدست آورده و با حقايق عالم بالا و عالم پايين مطابق است تعقل مي‌کند بدين نحو که همه آنها نزد وي حاضر است و نفس بدون هيچ مانع مادي به همه آنها توجه دارد. در نتيجه نفس در اين مرتبه يک عالم علمي است شبيه عالم عيني.
 اين مرحله را «عقل مستفاد» مي‌نامند؛ زيرا نفس در اين مرحله علوم را از عقل ديگري که بيرون از نفس انساني است و «عقل فعال» ناميده مي‌شود کسب مي‌کند. نفس انساني هنگامي بدين مقام مي‌رسد که تجردش تام گشته باشد و به تدبير بدن اشتغال نداشته باشد.
 
 

[1] نفس در اين مرحله همانند هيولاي اولي است که از هر نوع فعليتي خالي است و تنها قوه و قابليت دارا شدن فعليات گوناگون را دارد و به مناسبت همين شباهت است که آن را عقل هيولاني ناميده‌اند.

چاپایمیل