واجب الوجود بالذات، از تمام جهات واجب الوجود است.‏

صدر المتألهین می گوید: «مقصود از این جمله آن است که هیچ جهت امکانی ای در واجب الوجود نیست؛ زیرا هر چه برای ذات واجب امکان عام داشته باشد- (یعنی ثبوتش برای ذات واجب ممتنع نباشد) ضرورتا برای او ثابت می باشد.

لازمه این خاصیت در واجب الوجود آن است که برای او هیچ حالت منتظره ای یعنی حالتی که بتواند داشته باشد و هنوز نداشته باشد، وجود ندارد. پس واجب الوجود بودن از تمام جهات اصلی است که این حکم یعنی نداشتن حالت منتظره بر آن متربت می گردد. نه آن گونه که بسیاری پنداشته اند عین آن باشد؛ و آن چه از ویژگی های واجب به شمار می آید همان واجب بودن در تمام جهات است نه نداشتن حالت منتظره، زیرا مجردات تام نیز حالت منتظره ندارد، به دلیل آن که اگر موجود مجرد نسبت به یک کمال حالت منتظره داشته باشد یعنی بتوانند کمالی را که ندارد واجد شود لازمه اش آن است که امکان استعدادی آن کمال در او باشد و عالم حرکت و اوضاع جسمانی در او تاثیر کنند. و این مستلزم جسم بودن و ظلمانی بودن آن مجرد است، در حالی که بنابر فرض او یک موجود مجرد نورانی است. این خلف است.[1]»

 

دو دلیل:

دلیل نخست: اگر واجب الوجود بالذات نسبت به کمالی از کمالات وجودی دارای جهت امکانی باشد، در نتیجه ذات واجب مرکب از وجود و عدم خواهد بود، و لازمه آن ترکیب ذات است، و لازمه ترکیب نیازمندی است؛ و لازمه نیازمندی نیز امکان است. در حالیکه بنابر فرض آن ذات واجب است.

دلیل دوم: اگر ذات واجب برای اتصاف او به یک صفت کمالی کافی نباشد، لازمه اش آن است که واجب در وجوب آن صفت (و اتصاف به آن صفت) نیازمند غیر باشد، و در این صورت آن غیر، علت ایجاب کننده وجود آن صفت در واجب خواهد بود، و این مستلزم آن است که واجب بالذات متصف به وجوب غیری شود، در حالیکه پیش از این گفتیم: محال است وجوب بالذات و وجوب بالغیر با هم جمع شوند.

 

نتایج بحث:

مطلب نخست: وجود واجب، وجود صرف است، و هر کمالی در هستی وجود دارد، برای او است.

مطلب دوم: وجود واجب واحد است[2] و وحدت حقه دارد.[3]

مطلب سوم: وجود واجب بسیط است و هیچ جزئی ندارد ( نه در ظرف عقل و تحلیل های ذهنی و نه در خارج ) و به طور کلی هیچ گونه ترکیبی در ذات واجب راه ندارد چرا که اگر وجود واجبی مرکب باشد وجود صرف، نخواهد بود، پس مرکب بودن واجب خلف صرافت اوست.

مطلب چهارم: هر یک از صفات واجب که همگی واجب هستند عین صفت دیگر بوده و جملگی عین ذات تعالی واجب باشند.

مطلب پنجم: وجوب واجب از شئون وجود واجبی و داخل در آن می باشد، مانند وحدت. وجوب در حقیقت همان تأکید وجود است و بازگشتش به آن است که ذات تقابل صریح با مطلق عدم داشته و آن را طرد می کند و در نتیجه عروض عدم بر آن و نیست و نابودشدنش ممتنع و محال می باشد.

(ممکن است گفته شود: این خصیصه که برای وجود واجبی بیان شد، در وجودهای امکانی نیز یافت می شود، زیرا آنها نیز تقابل صریح با عدم دارند و به طور کلی وجود هرگز متصف به عدم و نیستی نمی شود، پس هر وجودی باید واجب باشد. در پاسخ می گوییم: وجود امکانی اگر چه با عدم تقابل دارد و عدم را طرد می کند اما چون وجود امکانی نسبت به علتش که بی واسطه یا باواسطه همان واجب بالذات است یک وجود رابط است، و قائم به علتش می باشد و هیچ استقلالی از آن ندارد، از این رو فی نفسه و به لحاظ خودش هیچ حکمی ندارد و تنها وقتی می توان حکمی برای آن در نظر گرفت که علتش به آن ضمیمه شده باشد. بنابراین وجود امکانی به واسطه ایجاب علتش که همان واجب بالذات است از عدم و نیستی ابا دارد و به واسطه انضمام علتش به اوست که عدم را طرد می کند.)

 


[1] - اسفار، ج 1، ص122

[2] اما وحدت او، وحدت عددی نیست که بتوان برایش ثانی در نظر گرفت بلکه وحدت او وحدت صرافت است که قابل تعدد نیست و دومی برای آن نمی توان فرض کرد، این نوع وحدت را وحدت حقه می نامند.

[3] دلیل بر این که وحدت واجب تعالی، وحدت حقه است آن است که: اگر چیزی را به عنوان ثانی و دوم برای واجب فرض کنیم، ضرروتا آن وجود ثانی از واجب ممتاز می باشد و این امتیاز به واسطه کمالی است که در آن وجود ثانی هست و در واجب نیست (زیرا اگر آن کمال در واجب هم باشد، دیگر مایه امتیاز آن وجود ثانی از واجب نخواهد بود. و لازمه این معنا آن است که واجب دو حیثیت داشته باشد یکی حیثیت وجدان و دارایی نسبت به کمالاتی که دارد و دوم حیثیت فقدان و نداری نسبت به کمالی که در آن وجود ثانی هست و در واجب نیست، یعنی) ذات واجب مرکب از وجود و عدم بوده و وجود صرف و وجود محض نیست، در حالیکه ما فرض کرده بودیم واجب تعالی وجود صرف است. پس فرض ثانی برای واجب خلف وجود صرف بودن واجب است. بنابراین واجب تعالی نظر به آن که وجود محض است، به گونه ای است که هر چه به عنوان ثانی برای او فرض شود به خودش باز می گردد. و مقصود از این گفته که: «وحدت واجب عددی نیست.» همین معناست.

 

چاپایمیل