حاج میرزا عبدالغفارخان نجم الدوله اصفهانی

 

عبدالغفار ، در ماه ربیع الاول سال 1255 هجری قمری به دنیا آمد. پدرش ملا علی محمد اصفهانی از دانایان زمان خود بود.در ریاضیات قدیم معرفت تمام داشت وبعضی از قوانین و مسائل و لگاریتم را کشف و حل کرد.

شاهزاده اعتضادالسلطنه ، وزیر علوم ، که به وفور دانش وی آگاه بود، او را از اصفهان به پایتخت دعوت کرد، و به تدریس در مدرسه دارالفنون گذاشت .عبدالغفار، که مقدمات علوم را از پدرش آموخته بود ، همزمان، در محضر پدرش به تکمیل ریاضیات قدیم ، ودر دارالفنون به تحصیل ریاضیات جدید و علوم دیگر پرداختو جندان در این کار کوشید که پس از سپری شدن چند سال در ریاضیات قدیم و جدید و هیئت و نجوم و تکلم به زبان فرانسوی و انگلیسی استاد شد ،و هنوز عمرش از بیست سال نگذشته بود که معلم کل علوم ریاضی دارالفنون شد.میرزا عبدالوهاب ، برادر بزرگ عبدالغفار، نیز در نجوم و هیئت متبحر و کم نظیر بود ، و استخراج وتنظیم تقویم به او اختصاص داشت . او به سال 1289 هجری قمری در گذشت، و عبدالغفار بر مرگ برادرش هنوز سوگوار بود که ، چهار سال بعد ، پدرش نیز به عالم بقا شتافت . او شکیبایی را از دست نداد و غالبا خویش را به تعلیم و تالیف مشغول می داشت. ناصرالدین شاه مدتی نزد وی درس می خواند و در سال 1295 هجری قمری او را ملقب به نجم الملک کرد. در سال 1313 هجری قمری ، این لقب به محمود خان برادر زاده اش داده شد و عبدالغفار به لقب معتبر نجم الدوله سرافراز گردید. قابل یاد آوری است که برنامه ریاضی و مهندسی دارالفنون، که حاج نجم الدوله معلم آن بود ، شامل حساب و هندسه، جبر و مقابله، جغرافیا، مثلثات و مستقیم الخطوط ، مثلثات کروی ،نقشه کشی ، تقسیم اراضی ، راه سازی، پل سازی ، نقشه کشی ، قلعه سازی ، برآورد و بازدید و مساحی بود و هجده سال بعد برنامه هفتگی ریاضی مدرسه سه جلسه جبرو مقابله سه جلسه جغرافیا ، چهار جلسه تاریخ ، دو جلسه نقشه کشی،سه جلسه پلبر ، سه جلسه هندسه ، یک جلسه نقاشی و چهار جلسه زبان خارجی بود. و یک جلسه نیز شاگردان با هم مذاکره داشتند. جلسات درس یا به اصطلاح زنگها، صبح ها دو ساعت و عصر ها یک ساعت و نیم به طول می انجامید. صبح ها دو جلسه و عصر ها نیز دو جلسه تشکیل می یافت . جلسه اول صبح از ساعت هشت تا ده، جلسه دوم از ساعت ده تا دوازده مدت میگرفت ، و جلسات بعد از ظهر از ساعت یک تا دو ونیم و از دو ونیم تا چهار ادامه می یافت.چنانکه اشاره شد، میرزا عبدالوهاب ، برادر نجم الدوله ، در سال 1289 هجری قمری در گذشت . او استخراج تقویم می کرد و منجم باشی مهدعلیا مادر ناصرالدین شاه بود. پس از فوت او کار استخراج و طبع تقویم به نجم الدوله اختصاص یافت ، و حکم بر آن رفت که جز او هیچ کس حق طبع تقویم ندارد.نجم الدوله با دقت وحوصله بسیار در مدتی نه بسیار دراز ، تقویم چهل وهشت سال را از سال 1289 تا 1337 هجری قمری (تا 11 سال بعد از مرگش )قبلا بدون اشتباه استخراج کرد .گفتنی است که بعضی از نا اهلان ، که در فن استخراج تقویم صاحب دانش و وقوف تمام نبودند، بر او حسد بردند و خرده بر کارش گرفتند که چرا دراستخراج زایچه تحویل سال ،عرض تهران را بجای سی و پنج درجه ، سی و پنج درجه و چهل دقیقه گرفته و او که به صحت کار خود اعتماد داشت جواب داد:در زمان قدیم، که ادوات دقیق رصد ساخته نشده بود، عرض تهران را سی و پنج درجه تخمین زده بودند ، اما اکنون با به کار گرفتن تئودولیت حساسی که در مدرسه دارالفنون قرار دارد دریافته ام که عرض تهران سی و پنج درجه و چهل دقیقه است. نجم الدوله دو سال، تقویم کوچکی نیز چاپ کرد، اما خواهان و خریدار بسیار نیافت . در سال 1284 هجری قمری، ناصرالدین شاه نجم الدوله را به سرشماری جمعیت تهران مامور کرد. او ، با مصلحت اندیشی و موافقت اعتضادالسلطنه ، هشت تن از شاگردان بزرگ و مودب و هوشمندش را : محمد حسن میرزا، علی خان پسرک ملک الشعرا ، علی خان پسر محمد قاسم خان ، میرزا علی اکبر ، سلیمان خان ، سلمان علیخان ، حسینعلی خان ، عباسعلیخان ، برگزید و از شانزدهم رمضان سال 1284 به کار پرداخت.پس از 55 روز فعالیت مستمر، معلوم داشت که جمعیت کل تهران( 155،736 ) نفر است ، از این عده 8480 نفر سپاهی اند ، از 147.256، نفر باقی 101.893 نفر در خانه خود زندگی می کنند و 4533 نفر اجاره نشین هستند. در تهران 47 مسجد ، 35 مدرسه طلبه نشین ، 34 تکیه ، 170 نانوایی ، 190 گرمابه ، 130 کاروانسرا ، 20 یخچال ، و 70 کوره پزی وجود دارد. (چهارمین نقشه دارالخلافه تهران که اولین نقشه دقیق تهران بعد از گسترش به باروی ناصری بود، به همت او کشیده شد.)

افزون بر این نجم الدوله در مدتی نسیتا دراز نقشه مفصل تهران را کشید و به گرفتن انعام سرافراز گردید. عبدالغفار ، درسال 1296هجری قمری، نیت زیارت کعبه کرد . روز بیست و دوم شعبان راهی سفر شد و چهاردهم جمادی الثانی سال 1297 بازگشت .چنانکه گذشت ، حاجی عبدالغفار نجم الدوله هرگز وقت خود را به بیهوده و باطل نمی گذراند وهر زمان از تدریس فراقت می یافت به تالیف یا ترجمه می پرداخت. چندین کتاب در رشته های مختلف علمی و ادبی تالیف یا ترجمه یا تصحیح کرد که برخی از آنها هنوز به طبع نرسیده است .بعضی از آثارش بدین شرح است :اصول اوائل هندسه و عملیات آن ، اصول مثلثات مستقیم الخطوط ، اصول هندسه ، بدایه الجبر ، بدایه االنجوم ‍‍، تشخیص نفوس دارالخلافة تهران ، جداول لگاریتم ، حل ما لاینحل ، سفرنامه خوزستان، علم جغرافیا،فروغ علم جغرافیا ، کفایه الجغرافیا،کفایه الحساب، کفایه الهندسه، نهایه الحساب ،مثلثات کروی، جبر و مقابله ، علم مخروطات ، نقشه برداری ، نقشه کشی مساحی ، قلعه سازی ، پل سازی ، راه سازی تپو گرافی ، وچند رساله و کتاب دیگر.اسرار نامه و پند نامة عطار، منطق الطیر، معیارالاشعارخواجه نصیرالدین طوسی، منتخب مرصادالعباد را تصحیح و کتاب فلاحت را ترجمه کرده است . گفتنی است که در اواخر سال 1298قمری ، شاه حاجی عبدالغفار را مامور کرد که به خوزستان برود ،‌نقشه احداث سد اهواز را بکشد و مخارج آن را برآورد کند .عبدالغفار در اوایل سال 1299همراه چند نفر مهندس به خوزستان سفر کرد . این گروه در مدت نه ماه محل سد را معین و مخارجش را بر آورد کردند و به پایتخت بازگشتند .این دانشی مرد صاحب فضیلت پس از هفتاد و یک سال زندگی، در چهاردهم جمادی الاول سال 1326 هجری قمری در گذشت ودر صفائیه ری به خاک سپرده شد.

تدوین گاه‌شماری هجری خورشیدی

وی نخستین بار گاه‌شماری هجری خورشیدی را با توجه به گاه‌شماری جلالی استخراج کرد. گاه‌شماری جلالی بدستور ملکشاه سلجوقی، براساس گاه‌شماری یزدگردی با تطبیق دقیق آغاز سال با اعتدال ربیعی شکل گرفت. مبدأ آن روز ۱۰ رمضان ۴۷۱ هجری قمری، برابر با اول نوروز سال نخستین جلالی بود و طول ماه‌های آن مانند گاه‌شماری یزدگردی و اسامی آنها فارسی بوده‌است.

نجم‌الدوله برای اولین بار عبارت ۱۲۶۴ هجری خورشیدی را در حاشیه تقویم سال ۸۰۷ جلالی مطابق ۳-۱۳۰۲ هجری قمری ذکر کرد و از آن تاریخ به بعد، گاه‌شماری را در ایران رایج کرد که برای اولین بار اساس آن خورشیدی و مبداء آن هجرت پیامبر اسلام از مکّه به مدینه باشد. ماههای آن براساس اسامی عربی برج‌های دوازده‌گانه فلکی (حمل، ثور، جوزا... حوت) و طول آنها برمبنای توقف نسبی خورشید در بروج مذکور ۲۹ تا ۳۲روزه بود. گاه‌شماری که او نوشت، به گاه‌شماری هجری خورشیدی بُرجی معروف است. این گاه‌شمار در دوره دوم مجلس شورای ملی ایران در ۲۱ صفر ۱۳۲۹ مطابق ۲ اسفند (حوت) ۱۲۸۹، به عنوان مقیاس رسمی زمان محاسبات مالی کشور پذیرفته شد. دست‌کم تا ربع قرن پیش از آن، تقویمهایی بر اساس گاه‌شماری هجری خورشیدی در ایران استخراج و چاپ می‌شد. ۱۵ سال بعد در پنجمین دوره مجلس شورای ملی قانون گاه‌شماری هجری خورشیدی به تصویب رسید.

ماه‌های گاه‌شماری هجری خورشیدی برجی، بین ۲۹ تا ۳۲روزه و طول ماه‌ها در هرسال بستگی به توقف سالانه خورشید در هر برج متفاوت بوده‌است. طول ماه‌ها: حمل (۳۰ یا ۳۱روزه)، ثور (۳۱ یا ۳۲روزه)، جوزا (۳۱ یا ۳۲روزه)، سرطان (۳۱ یا ۳۲روزه)، اسد (۳۱ یا ۳۲روزه)، سنبله (۳۰ یا ۳۱روزه)، میزان (۳۰ یا ۳۱روزه)، عقرب (۲۹ یا ۳۰روزه)، قوس (۲۹ یا ۳۰روزه)، جدی (۲۹ یا ۳۰روزه)، دلو (۲۹ یا ۳۰روزه)، حوت (۲۹ یا ۳۰روزه).

چاپایمیل